Duurzaam Financieel Management

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen voor de Financial

We’re just another brick in the wall?

Hoe kan het toch dat we de aarde, onze enige basis voor leven, vervuilen? Dat we nu lucht gaan vangen in Zuid-Korea, zodat mensen schone lucht via een buisje kunnen inademen? Dat mensen ontevreden zijn, zelfs al hebben ze een dak boven hun hoofd en voldoende te eten? Er zijn de afgelopen periode een paar mooie korte video’s gemaakt die de oorzaken hiervan duidelijk maken. Ik probeer deze video’s hier kort samen te vatten.

Geld is de kern van ons kapitalistische systeem. Het is bedoeld als een handig ruilmiddel, maar het is meer geworden. Omdat geld alles mogelijk maakt – met geld kan je beter voedsel kopen, wonen in een mooi huis en verre reizen maken – zijn veel mensen gericht geraakt op het zoveel mogelijk vermeerderen van dit geld. Geld kan je sparen en geeft je zekerheid voor later.

De markt dwingt tot efficiëntie

Stel nu dat ene Wouter een onderneming in houten tuinmeubelen start en dat zijn onderneming goed begint te lopen. Zo goed, dat er meer mensen nodig zijn om aan de klantvraag te voldoen. Met meer mensen kan er meer winst gemaakt worden. Veel tot bijna alle mensen zoals Wouter zullen deze mensen (werknemers) dan een laag tot redelijk loon uitbetalen, en zichzelf belonen met de extra winst. Immers: hoe efficiënter de productie, hoe meer winst erover blijft. Om de winst nog meer te vergroten, zal Wouter ook andere kosten zo laag mogelijk proberen te houden. Dus als er goedkoop hout te halen is uit het regenwoud van Brazilië, dan is dat aantrekkelijker dan duurder gecertificeerd hout.

Veel voorstanders van het kapitalisme zullen zeggen dat ‘de markt’ Wouter dwingt tot het zo laag mogelijk houden van de kosten. Immers: stijgen de kosten, dan stijgt de prijs van Wouter’s tuinmeubelen. Daarmee verliest Wouter zijn klanten en dus gaat Wouter uiteindelijk failliet. Maar dit laatste is vaak niet het geval: Wouter verliest misschien wel wat klanten, maar dit gaat meestal ten koste van de enorme winst, en dus ten koste van de welvaart van Wouter. Bij grote bedrijven spreken we niet over Wouter maar over aandeelhouders. En die aandeelhouders willen zoveel mogelijk rente over hun geïnvesteerde kapitaal.

Geld en macht gaan hand in hand en leidt tot ongelijkwaardigheid tussen mensen

Het probleem van het kapitalisme is daarbij dat geld en macht hand in hand gaan. Wouter heeft met zijn bedrijf de mogelijkheid om zijn werknemers instructies te geven en te ontslaan als ze niet goed functioneren. In het meest extreme geval werken mensen hun leven lang in een grote productiehal aan de lopende band voor een hongerloon, aan winst waar ze zelf nooit van zullen profiteren. Ook hier zullen veel voorstanders van het kapitalisme zeggen dat deze bedrijven deze mensen in ieder geval de mogelijkheid geven om geld te verdienen, zonder dat zouden ze wellicht omkomen van de honger. Maar is dat het argument om deze ongelijke manier van organiseren te rechtvaardigen? Een ander veel gehoord argument is dat de overheid hier dan maar regels voor moet opstellen, dat is de taak van de overheid. Het enige doel van de onderneming is financiële winst maken. De praktijk laat zien dat de overheid lang niet bij machte is om de uitwassen en externaliteiten van het gedrag van ondernemers in te dammen.

Ongelijkwaardigheid leidt tot destructieve emoties

Zoals Wolff zegt in bijgaande video: in deze ongelijkwaardige relatie tussen werkgever en werknemer of tussen bedrijf en samenleving ligt de basis voor conflict en boosheid. Geld kan nooit de basis zijn voor het recht om macht uit te oefenen over een ander, vrij mens. Maar dat is het in onze samenleving vaak wel. En verkeer je in een dergelijke ongelijkwaardige positie, dan spelen emoties zoals boosheid en jaloezie op. Dat zie je goed bij kinderen: als het broertje voorgetrokken wordt heb je de poppen aan het dansen. Dat zie je in Noord-Groningen, waar mensen slachtoffer zijn van jarenlange gaswinning en geen macht hebben om het te veranderen. We proberen die emoties nu te beteugelen door meditatie en mindfullness, maar we lossen de oorzaak van het probleem daar niet mee op.

Het kan anders: erken de mens als vrij en autonoom wezen. Financieel en sociaal kapitaal zijn gelijkwaardig

Het kan wel anders. En de basis voor een andere samenleving, gebaseerd op gelijkwaardigheid, ligt in de ethiek. Wouter kan er namelijk voor kiezen om de winst niet voor zich zelf te houden, maar te delen met zijn werknemers. Wouter kan er voor kiezen om niet alleen zelf alle beslissingen te nemen, maar de besluitvorming democratisch te delen met de werknemers. De NAM kan samen met de bewoners tot een besluit komen over de gaswinning. Het argument om besluitvorming democratisch in te richten, ligt in:

  • de erkenning dat mensen autonome vrije wezens zijn, die met hun arbeid een gelijke bijdrage leveren aan de onderneming als het ondernemerschap, de kennis en het geld dat Wouter heeft geïnvesteerd;
  • het bewustzijn dat een systeem gebaseerd op (subtiele) uitbuiting de basis is voor conflict en oorlog. Voortdurende sluimerende ontevredenheid escaleert uiteindelijk.

Met een gelijkwaardig systeem staat iemand uiteindelijk wellicht nog steeds in een productiehal, maar met meer tevredenheid omdat hij deelt in de winst en de besluitvorming. Met gezamenlijke besluitvorming over de afbouw van de aardgaswinning hoeven de Groningers niet in opstand te komen. Anders gezegd, de mens is dan niet meer een middel of een ding dat ingezet wordt voor het doel van een ander. ‘Treating someone as an end implies a degree of respect that is absent when treating someone as a mere means’, zei filosoof Kant al in de 18e eeuw.

Als Wouter kiest voor een gelijkwaardige relatie, dan zijn medezeggenschapsraden niet meer nodig, omdat medezeggenschap de basis is voor de besturing van de organisatie. Het lost een sluimerende onderstroom van boosheid en ongelijkheid op. Bedrijven als Mondragon Corporation en Breman zagen dit al eerder en hebben de antithese tussen financieel en sociaal kapitaal opgeheven.

Kan het echt?

Veel bedrijven maken deze stap niet . Een angst die wordt genoemd is dat het bedrijven minder slagvaardig maakt. De genoemde voorbeelden tonen echter dat dit zeker niet het geval hoeft te zijn. Het is maar hoe je gedeelde besluitvorming organiseert. En vooraf kost het wellicht meer tijd, maar door de betrokkenheid en het feit dat mensen zich gehoord voelen, wordt er veel tijd achteraf gewonnen. Zulke argumenten komen overigens voort vanuit een utilitaristisch perspectief: welke actie leidt tot het maximale resultaat? De veronderstelling is hier dat slagvaardigheid door hiërarchische besturing tot betere prestaties leidt dan gedeelde besluitvorming. Mensen die vanuit het utilitaristisch perspectief redeneren zullen dan kiezen voor de actie met het beste resultaat. Maar resultaat voor wie? Is het wel het beste overall resultaat? En weegt een beter resultaat op tegen het schenden van menselijke waardigheid?

Bij deze de drie korte video’s waarop deze blog is gebaseerd:

 

DemocratiegeldKantkapitalisme

Dr. M.F. Boersma • 28 juni 2017


Previous Post

Next Post

Geef een reactie

Your email address will not be published / Required fields are marked *