Duurzaam Financieel Management

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen voor de Financial

Hoe wetgeving en beleid de vrijheid van mensen kan ondersteunen

In de blog ‘de bezwaren van prestatiesturing’ schrijf ik over de  argumenten die pleiten tegen het gebruik  van deze wijze van besturing. Ook gaf ik kort aan wat wel goed zou zijn. Toch blijft die suggestie voor vele mensen te vaag, te ongrijpbaar. Het is vooral niet voldoende binnen het huidige klimaat van verantwoording en risico’s willen vermijden. Hoe stuur je het gedrag van mensen nu zonder heldere regels, beleidsstukken, procedures; samengevat in het woord ‘wetten’? Hoe houd ik grip en verantwoord ik me (als minister, bestuur, commissaris, etc). In mijn zoektocht naar een antwoord op die vraag, intrigeerde de boektitel ‘de wet als kunstwerk’ van Willem Witteveen me. Ik ben nu halverwege en vind het een boek dat iedere wetgever, beleidsmaker (dus ook staffunctionarissen in organisaties) zou moeten lezen.

Willem Witteveen was, voordat hij verongelukte met de MH17, 1e Kamerlid voor de PvdA en hoogleraar. In zijn boek ‘de wet als kunstwerk’, dat hij vlak voor zijn dood voltooide, zoekt hij naar de wijze waarop wetgeving het leven en de vrijheid van mensen kan ondersteunen en afhankelijkheidsrelaties kan intomen. Dit in tegenstelling tot wetgeving als instrument van de wil, waarmee de machthebber de wereld naar zijn hand probeert te zetten.

uit: 'De wet als kunstwerk' van Witteveen

uit: ‘De wet als kunstwerk’ van Witteveen

Daartoe beschrijft hij 10 ‘nomoi’ of kaders voor wetgeving (zie kader): waaraan moet goede wetgeving voldoen? In deze blog passen we het gebod ‘openbaarheid’ toe op het gebruik van prestatiesturing.

Wil een wet goed werken, dan moeten we naar een beeld van wetgeving als communicatiemedium (als (taal-)kunstwerk) i.t.t. het beeld van wetgeving als instrument van de wil (van enkelen). Wetten kunnen alleen maar goed werken als ze worden ondersteund door de morele overtuigingen van hen voor wie de wetten gelden. Dit betekent dat wetgeving (en Witteveen baseert zich hier op Philip Pettit) ‘openstaat voor democratische beïnvloeding door de burger. Elke wet moet betwistbaar zijn, en op kritiek moet met argumenten worden gereageerd’ (p. 164). Verderop schrijft hij: ‘ Pettit ziet als  uitkomst van de republikeinse [vrijheidsondersteunende], wetgevingsstrategie een vorm van dynamische en doorgaande wederzijdse afstemming tussen burgers. Wetten en regels die na publiek debat worden aanvaard als vormgeving van de vrijheid, vinden dan idealiter steun in sociale normen en praktijken die de regels ondersteunen’.

Als ik bovenstaande toepas op de zoektocht naar een goede besturing van organisaties en het huidige gebruik van prestatiesturing hierin, dan is het dus van groot belang dat de prestatiedoelstellingen een goede afspiegeling zijn van de normen die al gelden in de sector of organisatie. Deze doelstellingen (vaak gekoppeld aan prestatie-indicatoren) zijn dan niet meer dan een vastlegging van wat al logisch gedragen wordt door de werknemers (‘wetten die de cohesie van de sociale orde tot uitdrukking brengen’, p. 159). Dit vereist dus een ruime periode van dialoog en interviews om deze sociale orde aan de oppervlakte te brengen en vraagt toetsing van concept-ontwerpen met deze zelfde stakeholders.

Daarnaast vereist het een continue proces van afstemming bij het gebruik ervan. De praktijk brengt de onmogelijkheden van sommige afspraken aan het licht; de afspraak moet tussentijds dan ook voor heroverweging open staan. Zo zou de indicator ‘99% van de treinen rijdt op tijd’ na deliberatie met reizigers en conducteurs zeker aangepast zijn naar een verfijndere vorm of wellicht zijn geschrapt (zie de blog: Treinen rijden op tijd….). Ook André Wierdsma beschrijft de noodzaak van dit afstemmingsproces in zijn afscheidsrede: een continue dialoog over de interpretatie van de regels en een heroverweging van het kader is nodig om resultaatafspraken te laten leiden tot een vitale organisatie. Witteveen ziet hier een positieve rol van de huidige ICT.

Dit gebod neemt nog lang niet alle nadelen van prestatiesturing weg, wellicht dat de overige 9 geboden ons hierin de weg kunnen wijzen. Maar dit gebod zorgt er in ieder geval voor dat de uitgangspunten voor besturing op een democratische wijze tot stand komen en open staan voor een continue proces van heroverweging.

de wet als kunstwerkWillem Witteveen

Dr. M.F. Boersma • 20 augustus 2015


Previous Post

Next Post

Geef een reactie

Your email address will not be published / Required fields are marked *