Duurzaam Financieel Management

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen voor de Financial

Gerbrandy waart nog steeds door Nederland

PS_Gerbrandy_1941

Pieter Sjoerds Gerbrandy in 1941[2]

Een regelmatig terugkerend thema binnen duurzaam financieel management is de governance, de control van organisaties. Hoe bestuur je ondernemingen nu goed? Het is een vraag die Pieter Sjoerds Gerbrandy, minister-president tijdens de 2e Wereldoorlog, al bezig hield[1].

De industriële ontwikkelingen in de 19e eeuw betekende massaproductie en vervreemding van het werk. Arbeiders moesten lang en vaak onder erbarmelijke omstandigheden werken (zie ook De IJzeren Eeuw over de textielindustrie in Twente). Het financieel kapitaal had de macht.

Werd Gerbrandy door zijn vrouw omschreven als ‘volkomen onbestuurbaar’ (‘moet hij rechts, dan gaat hij links’, p.10 in de biografie), over de besturing van organisaties had hij zeer uitgesproken sociale ideeën. Vanuit zijn christelijke geloof ging het hem om een echte samenwerking tussen kapitaal en arbeid.

Dit gedachtegoed kon hij in de praktijk brengen in de periode voor de oorlog, toen hij gevraagd werd door de vakbonden van de Glasfabriek Leerdam om samen met de directie een reorganisatieplan te ontwikkelen om de Glasfabriek van de ondergang te redden. Tegenover het loonoffer dat de medewerkers moesten maken, schonk Gerbrandy in de nieuwe statuten ‘op bijna revolutionaire wijze aandacht aan de arbeidersparticipatie en -medezeggenschap in de leiding van het bedrijf'(p.102).

Deze zeggenschap verliep via het Kapitaalverstrekkingsfonds. Medewerkers droegen een progressief oplopend percentage van hun loon af, waarmee herinvesteringen gedaan konden worden. In ruil hiervoor kreeg het fonds aandelen in het bedrijf. Bij winst zou dit fonds 20% ontvangen, waarmee weer nieuwe aandelen verworven konden worden. Andere bepalingen uit de statuten waren:

  • 20% van de winst werd uitgekeerd in de vorm van tantièmes aan het personeel;
  • de hoofdbesturen van de 2 meest betrokken vakbonden mochten ieder een (werknemers-)commissaris in de raad van commissarissen aanwijzen. Zij kregen het recht om de bedrijfsadministratie en de boeken in te zien;
  • er werd een Ondernemingsraad ingesteld, volgens Fasseur een unicum voor Nederland in de jaren ’30.

Dit al leidde ‘tot een nieuwe geest van samenwerking en wederzijds vertrouwen’ tussen directie, personeel en vakbonden. In 1939 moest alsnog een geldschieter te pas komen om de organisatie van de ondergang te redden, en verdween de door Gerbrandy geïntroduceerde statutenwijziging. Ook in het jaarverslag van 2014 van de ‘Libbey Corporation’, waar ‘Royal Leerdam’ nu deel van uitmaakt, is van die geest niets terug te vinden. Het toont de lange tocht naar een gezamenlijk optrekken tussen kapitalisme en socialisme.

[1] De beschrijvingen over Gerbrandy zijn in deze blog gebaseerd op de biografie over hem, getiteld ‘Eigen meester, niemands knecht’ van Cees Fasseur

[2] Bron: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PS_Gerbrandy_1941.jpg

arbeidersparticipatieGlasfabriek LeerdammedezeggenschapPieter Sjoerds Gerbrandy

Dr. M.F. Boersma • 18 augustus 2015


Previous Post

Next Post

Geef een reactie

Your email address will not be published / Required fields are marked *